Lễ động thổ và cất nóc khi làm nhà: sắm lễ gì, ai đứng khấn, chọn giờ thế nào

Chọn được năm không vướng hạn, chọn được ngày lành rồi, tưởng là xong phần khó. Đến trước hôm động thổ mới thấy loay hoay: mua những gì, ai khấn, mấy giờ bắt đầu, gà luộc hay bộ tam sinh, mà cất nóc thì lại là ngày nào?

Bài này đi qua toàn bộ phần thực hành đó, viết cho người làm nhà lần đầu.

Ba mốc lễ của một công trình

Nhiều nhà chỉ làm hai lễ đầu, có nhà làm cả ba, có nhà gộp cất nóc vào bữa cơm cảm ơn thợ. Không có chuẩn nào bắt buộc — tuỳ lệ từng vùng và tuỳ điều kiện.

Lễ động thổ: sắm những gì

Danh sách quen thuộc nhất ở miền Bắc và miền Trung, có thể gia giảm:

• Hương, đèn hoặc nến (một đôi), hoa tươi — hoa cúc vàng hoặc hoa hồng đỏ đều được.
• Mâm ngũ quả, trầu cau, bánh kẹo, chè, thuốc lá.
• Ba chén rượu, ba chén trà, ba chén nước.
• Ba hũ nhỏ đựng muối, gạo, nước — sau lễ giữ lại, khi nhà xong thì đặt ở nơi thờ Táo hoặc trong bếp.
• Đồ mặn: một con gà trống luộc, đĩa xôi hoặc bánh chưng; hoặc bộ tam sinh gồm miếng thịt luộc, con tôm, quả trứng.
• Vàng mã: tiền vàng, bộ quần áo giấy cho thần linh — mua ở hàng đồ lễ, nói "lễ động thổ" là người ta soạn đủ.

Miền Nam thường thêm heo sữa hoặc đầu heo với công trình lớn, và có nơi cúng chè trôi nước. Nhà làm gọn thì hoa quả, hương đèn, xôi chè và lòng thành là đủ — không ai chấm điểm mâm lễ của bạn.

Trình tự buổi động thổ

• Bày mâm lễ trên một cái bàn nhỏ kê giữa khu đất, hướng ra ngoài, trước giờ đã chọn khoảng mười lăm phút.
• Gia chủ mặc chỉnh tề, thắp hương và đèn, rồi khấn: giới thiệu tên, tuổi, địa chỉ khu đất, xin phép thần linh cai quản đất và Long Mạch cho khởi công, xin cho công trình hanh thông và người làm được bình an.
• Chờ hương gần tàn, hoá vàng mã, rót rượu quanh chỗ hoá vàng, rồi rải muối gạo ra khu đất.
• Gia chủ tự tay xúc nhát đất đầu tiên ở vị trí đã định — đây là động tác quan trọng nhất của buổi lễ.
• Thợ vào việc sau khi gia chủ đã động thổ. Nhiều nhà mời thợ ở lại ăn bữa cơm nhẹ, cũng là dịp nói chuyện tiến độ.

Về bài khấn: mua sách cúng, hỏi người lớn trong nhà, hoặc nhờ một người có kinh nghiệm khấn thay đều được. Mèo Béo không đăng nguyên văn văn khấn ở đây, vì mỗi vùng mỗi nhà một lệ, và điều đáng giữ là nói đúng tên tuổi, đúng địa chỉ, nói rõ việc mình xin — chứ không phải đọc trơn một bài văn.

Nếu phải mượn tuổi thì ai đứng lễ?

Khi gia chủ vướng Kim Lâu hoặc Hoang Ốc, lệ xưa là nhờ người hợp tuổi đứng ra làm lễ thay: người được mượn khấn và cuốc những nhát đầu tiên, gia chủ tạm lánh khỏi khu đất, hai bên làm giấy bán nhà tượng trưng rồi chuộc lại trước khi nhập trạch. Cần biết mình có vướng hạn năm nào và mượn được tuổi nào thì tra ở Xem Tuổi Làm Nhà — bảng mười năm tới xem miễn phí.

Lễ cất nóc: mốc hay bị bỏ quên

Cất nóc (sách cũ gọi là thượng lương) vốn là hôm đặt thanh nóc — cây đòn dông chạy dọc đỉnh mái nhà gỗ. Nhà bê tông ngày nay không có đòn dông, nên mốc này được hiểu là hôm đổ mái hoặc đổ sàn tầng trên cùng.

• Lễ vật gọn hơn động thổ: hương hoa, ngũ quả, xôi gà hoặc xôi chè, rượu trà nước, tiền vàng. Nhiều nơi buộc thêm một dải lụa đỏ hoặc mảnh vải đỏ lên thanh nóc, có nhà viết ngày tháng cất nóc lên đó.
• Ai làm lễ: gia chủ, hoặc người được mượn tuổi nếu năm đó gia chủ vướng hạn — cho nhất quán với hôm động thổ.
• Giờ: chọn một khung giờ hoàng đạo trong ngày, làm lễ trước khi bắt đầu đổ. Đổ mái mất nhiều giờ nên hãy tính giờ bắt đầu, đừng cố ép giờ kết thúc.

Phần thực tế quan trọng hơn cả lễ: đổ mái là công việc không dừng giữa chừng được. Cần đủ người, đủ xe bê tông, thời tiết không mưa lớn, và nước bảo dưỡng cho những ngày sau. Nếu dự báo mưa đúng hôm ngày lành, hãy đổi ngày — mái nhà quan trọng hơn con ngày.

Chọn ngày giờ cho hai lễ

• Ưu tiên ngày hoàng đạo, tránh các ngày dân gian kiêng làm việc lớn như Tam nương và Nguyệt kỵ. Chi tiết trong bài ngày Tam nương, Nguyệt kỵ là gì.
• Tránh ngày xung tuổi gia chủ — thứ nhiều người quên kiểm tra nhất. Cách xem có trong bài cách xem ngày tốt cho việc lớn.
• Chọn giờ hoàng đạo trong ngày, ưu tiên buổi sáng cho mát mẻ và đủ thời gian làm việc. Cách tính giờ ở bài giờ hoàng đạo là gì.
• Quét ngày cụ thể thì dùng Xem Ngày Tốt — nhập tuổi là ra danh sách ngày đã lọc.

Ba việc thực tế quan trọng hơn cả mâm lễ

• Hợp đồng và giám sát. Ghi rõ hạng mục, vật liệu, mốc thanh toán theo tiến độ. Đây là thứ quyết định bạn có mệt suốt sáu tháng tới hay không.
• Nói trước với hàng xóm. Một lời chào và một lời xin thông cảm về bụi và tiếng ồn giúp bạn tránh được kha khá va chạm. Nhà liền kề thì nên chụp ảnh tường, sân, trần của họ trước khi khởi công.
• Tính mùa và tiến độ. Phần móng và phần thô nên tránh giữa mùa mưa. Một tuần mưa dầm đội chi phí lên nhiều hơn mọi khoản lễ cộng lại.

→ Bắt đầu từ đây: Xem Tuổi Làm Nhà tra sẵn mười năm tới cho gia chủ — năm nào phạm Kim Lâu, Hoang Ốc, Tam Tai hay xung Thái Tuế, kèm bảng tám hướng nhà theo cung phi. Miễn phí, không cần tài khoản.

Câu hỏi thường gặp

Không có điều kiện làm lễ to thì sao?

Thì làm lễ nhỏ. Hương hoa, đĩa quả, chén nước, lời khấn rõ ràng — các cụ vẫn nói lễ tại tâm. Chưa từng có lệ nào quy định mâm lễ phải bao nhiêu tiền, và một công trình suôn sẻ phụ thuộc vào thợ giỏi hơn là vào con gà luộc.

Thuê thầy hay tự khấn?

Tự khấn được, nhất là khi trong nhà có người lớn quen việc cúng lễ. Thuê thầy hợp với công trình lớn, nhiều người tham gia, hoặc khi gia đình muốn làm đủ lệ cho yên tâm. Cả hai đều ổn, chọn theo cái nào làm bạn thấy nhẹ lòng hơn.

Hôm động thổ trời mưa thì có phải đổi ngày?

Mưa nhỏ thì không, cứ căng tạm mái che cho mâm lễ. Mưa lớn khiến không xúc được đất hoặc không an toàn thì nên lùi sang ngày lành gần nhất — làm lễ trong tình trạng nhốn nháo thì cũng không còn ý nghĩa.

Sửa nhà có cần xem tuổi và làm lễ như làm nhà mới không?

Theo lệ chung: sửa lớn — động tới móng, đổi kết cấu, nâng tầng, thay toàn bộ mái — thì nhiều nhà vẫn xem tuổi và làm lễ như động thổ, vì coi như dựng lại phần cốt. Sửa nhỏ như sơn lại, đổi cửa, ốp lát, thay thiết bị thì không cần. Nếu bạn định sửa lớn, cứ tra năm ở Xem Tuổi Làm Nhà rồi quyết.