Phong tục xông đất: người xông đất làm gì, chủ nhà chuẩn bị gì, kiêng gì mùng một

Nhờ được người hợp tuổi rồi, hẹn được giờ rồi. Nhưng đến hôm đó thì người xông đất làm gì, nói gì, ở lại bao lâu? Còn nhà mình cần bày sẵn những gì? Rất nhiều nhà lo phần chọn tuổi rất kỹ mà đến phần này thì làm theo cảm tính.

Bài này viết cho cả hai phía: người được nhờ đi xông đất, và chủ nhà đang chuẩn bị đón.

Mười lăm phút của người xông đất

Nên mang gì? Không bắt buộc, nhưng nhiều người mang theo một hộp bánh, một cành lộc nhỏ, hoặc chút muối gạo — đều mang nghĩa mang thêm vào nhà chứ không lấy đi. Còn thứ nên tránh mang: đồ sắc nhọn như dao kéo, và đồ tang chế.

Điều quan trọng hơn mọi lệ: nói chuyện vui. Đầu năm không kể chuyện buồn, không bàn chuyện nợ nần, không nhắc chuyện ốm đau của ai.

Chủ nhà chuẩn bị gì

• Dọn nhà xong trước giao thừa. Vì mùng một thì dân gian kiêng quét nhà, nên việc dọn phải xong từ chiều ba mươi.
• Bật đèn sáng, mở cửa chính trước giờ hẹn. Nhà sáng và cửa mở là lời mời rõ nhất.
• Khay trà, bánh mứt, hạt dưa bày sẵn ở phòng khách, kèm ấm nước nóng.
• Phong bao lì xì chuẩn bị đủ: cho con cháu, và cũng nên có một bao cho con nhỏ nếu người xông đất dẫn theo.
• Nhắn trước cho họ hàng gần. Đây là chi tiết hay bị bỏ sót: nhà bạn đã nhờ người xông đất, nên hãy nói trước với người thân hay sang chơi sớm, tránh việc họ vô tình bước vào trước.
• Người trong nhà không ra ngoài rồi vào lại trước giờ hẹn, nếu gia đình giữ lệ kỹ.

Về giờ đón: chọn một khung giờ hoàng đạo của chính ngày mùng một. Xem Tuổi Xông Đất có liệt kê sẵn các khung giờ hoàng đạo của mùng một Tết sắp tới, hẹn người xông đất trong khung đó là được.

Những điều dân gian kiêng trong ngày mùng một

• Quét nhà, đổ rác. Nỗi kiêng nổi tiếng nhất, gắn với câu chuyện sợ hót cả lộc ra ngoài. Nhà nào muốn sạch thì gom rác vào một góc, qua mùng hai hãy đổ.
• Làm vỡ đồ. Bát đĩa, gương, ly cốc — vỡ thì bị xem là điềm chia lìa. Cất bớt đồ dễ vỡ khỏi chỗ đông người là xong.
• Cho lửa, cho nước. Lửa đỏ và nước đầy đều tượng trưng cho may mắn và tài lộc trong nhà, nên đầu năm không cho ai.
• Vay mượn, trả nợ, cho tiền. Không phải vì sợ mất tiền, mà vì người xưa muốn ngày đầu năm chỉ có việc vui.
• Nói điều gở, khóc, to tiếng. Trẻ con làm sai thì để ra Tết nhắc — câu này các cụ dặn rất nhiều.
• Mặc toàn trắng hoặc toàn đen. Đầu năm mọi người chọn màu tươi, phần vì lệ, phần vì ảnh chụp cũng vui hơn.
• Người đang có tang thường tự tránh sang nhà người khác trong ngày mùng một, và người Việt xem đó là một cách giữ lễ cho cả hai bên.

Mèo Béo nói thêm một câu: những điều kiêng này vốn sinh ra để giữ cho ngày đầu năm nhẹ nhàng, chứ không phải để rình nhau. Nếu ai trong nhà vô tình làm vỡ cái cốc, hãy cười một cái rồi dọn — cái không khí vui vẫn còn nguyên, thế là đủ.

Khi có người không hợp tuổi bước vào trước

Chuyện này xảy ra nhiều hơn bạn tưởng: một người họ hàng sang sớm, một người bạn ghé qua trên đường về, hay bác giao hàng đến đúng sáng mùng một.

• Đón tiếp tử tế như thường. Tuyệt đối đừng để họ cảm thấy mình là người mang điều không hay tới — đó mới là điều đáng tránh nhất trong ngày đầu năm.
• Không nói ra chuyện tuổi tác. Bạn có thể kể lại cho cả nhà sau, nhưng nói trước mặt khách thì làm hỏng cả cái Tết của họ.
• Vẫn mời người đã hẹn đến. Nhiều nhà xem người hợp tuổi đến sau như một lần "nối vía", và tinh thần đó cũng hợp lý: tục lệ là để cầu điều tốt, không phải sổ ghi lỗi.

Nếu không nhờ được ai hợp tuổi, gia chủ tự xông đất nhà mình được — cách làm có sẵn trong phần câu hỏi thường gặp ở trang Xem Tuổi Xông Đất.

Xông đất cho cửa hàng có khác không?

Có. Với nhà ở, ngày quan trọng là mùng một. Với cửa hàng, mốc được coi trọng là ngày mở hàng đầu năm — nhiều tiệm nghỉ tới mùng sáu, mùng tám mới mở, và chọn hẳn ngày giờ cho buổi đó. Người bước vào tiệm đầu tiên và người mua đơn đầu tiên đều được chọn theo cách tương tự người xông đất. Bài cúng khai trương và lệ mở hàng nói kỹ phần này, còn ngày giờ thì tra ở Xem Tuổi Khai Trương.

→ Thử ngay: Xem Tuổi Xông Đất — nhập năm sinh gia chủ, Mèo Béo chấm điểm từng tuổi theo mức hợp gia chủ, hợp năm mới và hạn Tam Tai, rồi chọn ra danh sách tuổi nên nhờ, kèm giờ hoàng đạo sáng mùng một. Miễn phí.

Câu hỏi thường gặp

Người xông đất nên đến lúc nào, ngay sau giao thừa hay sáng mùng một?

Cả hai đều đúng lệ. Nhà thức đêm giao thừa thì mời người xông đất đến ngay sau lúc cúng, nhà đi ngủ sớm thì hẹn sáng mùng một trong một khung giờ hoàng đạo. Điều cần giữ là không để ai khác bước vào trước người đã hẹn.

Trẻ con hoặc phụ nữ trong nhà đi ra rồi vào lại có tính là xông đất không?

Người trong nhà thì không tính là khách, nên phần lớn các nhà không câu nệ. Nhà nào giữ lệ kỹ thì nhắc mọi người ở trong nhà cho tới khi người được nhờ đến — vừa gọn vừa khỏi băn khoăn.

Có nên lì xì lại cho người xông đất không?

Nếu họ dẫn theo con nhỏ thì nên có phong bao cho cháu. Với người xông đất là người lớn, thay vì lì xì thì chủ nhà thường mời trà bánh và biếu một món nhỏ mang về — bánh, trà, hay trái cây trong mâm.

Chọn người xông đất theo tuổi thì tính theo năm sinh dương lịch hay âm lịch?

Theo năm âm lịch. Người sinh tháng một hoặc tháng hai dương lịch mà trước Tết thì vẫn thuộc con giáp của năm trước — chỗ này rất hay nhầm và làm lệch hẳn kết quả. Khi tra ở Xem Tuổi Xông Đất, bạn nhớ điền thêm ngày tháng sinh cho đúng.